Ivana Sajko, PREMA LUDILU (I REVOLUCIJI) - ČITANJE

Prikaz knjige Prema ludilu (i revoluciji) – čitanje

Nataša Tepavčević
 

Prema ludilu i revoluciji je postmodernistički rad-knjiga, Ivane Sajko, hrvatske dramaturškinje i teoretičarke, bazirana na poststrukturalistickoj teoriji. Knjiga je opremljena opsežnom bibliografijom, a literatura je na prvom mestu interdisciplinarna i uglavnom savremena. Autorka se služi tekstovima različitih oblasti: teorije, umetnosti, filozofije i nauke. Knjiga je podeljena na dvadeset i šest poglavja, čija povezanost ne predstavlja načine, odnosno recepte kako bi valjalo čitati, već pokazuje želju, nesvesno, subjektivnost, seksualnost i fragmentarnost kao rizome teorijskog govora. Ovakvim metodološkim pristupom, Ivana Sajko gradi teorijsku mrežu interpretacija. Stoga, knjigu-čitanje vidim kao izvedbu, gde samo čitanje postaje diskurzivna borba, borba za dezartikulaciju i reartikulaciju diskurzivne moći.
Sajko izvodi potragu koju imenuje potrebom za opravdanjem sopstvenih “okidača i bombi”, koji joj otvaraju put u vlastito pisanje. Ona piše iz pozicije postmodernog umetnika. Tekst, Knjiga-Čitanje, postaje scena na kojoj se korišćenjem govora u prvom licu, čitanje, kretanje, gotovo fizički odigrava.

Kako ‘Knjiga-Čitanje’ zapravo radi?

U jedanaestom poglavlju naslovljenom “Gospodin Foucault je napisao jednu (nemoguću) knjigu”, Ivana Sajko izvodi Foucaulta na scenu. Najpre objašnjava sopstveni, sentimentalni odnos prema Foucaultu, demonstrirajući zapravo način na koji se služi knjigama, odnosno objašnjavajući sopstveni stil i karakter pisanja. Foucault je izveden na scenu gestom otvaranja knjige Istorija ludila u doba klasicizma. Ivana Sajko prikazuje, zumira kadar u kome Foucault izvodi prelomni trenutak u  kome medicinska ustanova preuzima ulogu zatvora. Zaključujemo da klasicističko društvo ‘zatvara ludilo’ u mentalnu ustanovu kao socijalni otpad, i time stvara jednu od strategija prisilne normalizacije. Ali šta zapravo autorka želi naglasiti pre nego što skine Foucaultov tekst sa scene? Odstranjivanje ludila iz javne sfere, kao i pronalazak mehanizma da se ono prepozna, izopšti i eventualno ispravi, upućuju na to da nije reč o običnoj bolesti koja uništava nečije privatno telo, nego o zarazi koja se može proširiti i na telo društva, zaključuje Sajko.
Objašnjavajući protok virusa ludila koji se proliferira sa tela na telo, istovremeno se i sam menjajući, Ivana Sajko metaforično objašnjava i sopstveni način “Izvođenja-Čitanja”, odnosno metodološki pristup pisanja: sa Shosane Felman na Derridu, sa Derride na Wittgensteina, sa Wittgensteina na Baudrillarda, sa Baudrillarda na Foucaulta, ...
Iskaze-performative poput “čitam-prenosim”, autorka dosledno, gotovo dramski ponavlja tokom čitave knjige. Ja bih dodala, čita-prenosi-i preuzima novu genetsku informaciju, svakog sledećeg domaćina kome posvećuje čin, odnosno raspravu. Na taj način Sajko razmatra mogućnosti pozicija i definisanja komunikacije, kao interesa za određenom društvenom dobiti. Čin predstavljanja ludila Ivana Sajko vidi kao zaokret od retorike ludila ka ludilu retorike. Neizrecivost same teme, autorka uzima kao povod za traženje aspekata koji poseduju ono što je ludo, izlažući tekstove, govoreći tuđim grlima.

Ono što uočavam kao zanimljivo jeste princip po kojem Sajko identifikuje ludilo. Radi se o interakciji subjekta sa različitim vrstama posredničkih diskursa, gde se ovladavanje govorom (smislom) odvija kroz fluks umetnosti, filozofije i nauke, namesto mehanizma konzistentne discipline. U tom smislu izvođenje čitanja, knjigu-čitanje okarakterisala bih kao otvoreni, nekonzistentni (multimedijalni, intermedijalni i mixed medijalni) rad. Vešto koračanje “prema” a ne bivanje u stanju ludila i revolucije, znači intervenciju kroz koju telo diskursa izvodi salto, odupirujući se okvirima jezika na  području umetnosti, filozofije i nauke. Rušeći okvire sopstvenog teksta, tako što ne zauzima poziciju niti teoretičara niti umetnika, Ivana Sajko “napada” društvo, tj. javni diskurs koji deluje kroz specifične jezike, jezike filozofije, nauke i umetnosti.
Čitanje kao čin i, pre svega, kao proces, predstavlja specifičan način postavljanja i brisanja, traženja i konstruisanja akcenta diskursa, sa svešću o implementaciji upravo ovog trenutka. Otvoreni tekst, mesto je sa kojeg nam se autorka obraća, nudeći čitanje, tj. izvođenje sopstvenog prepoznavanja kroz interakciju sa različitim tekstovima.
 
                                                                                       

Prikaz knjige: Ivana Sajko, Prema ludilu (i revoluciji)

Ivana Sajko je rođena u Zagrebu, 1975. godine. Diplomirala je dramaturgiju na Akademiji dramske umetnosti, gde danas predaje, i magistrirala književnost na Filozofskom fakultetu u Zagrebu. Takođe je rediteljka, teoretičarka pozorišta i dramska književnica. Za roman Rio bar (Meander, Zagreb, 2001) dobila je Vjesnikovu nagradu za najbolje prozno delo. Njene drame se izvode širom sveta. Beogradska publika je imala priliku da vidi tri predstave po tekstovima Ivane Sajko – diptih: Rio bar (u Magacinu u Kraljevića Marka) i Evropa (u Centru za kulturnu dekontaminaciju) reditelja Bojana Đorđeva 2007. godine, dok se Žena Bomba, istog reditelja izvodi na sceni Beogradskog dramskog pozorišta. Sajko je jedna od urednica časopisa za izvedbene umetnosti Frakcija i književnog časopisa Tema, kao i suosnivačica teatarske grupe BAD. co. Zanimljivo je reći da Ivana Sajko izvodi sopstvene komade u specifičnoj formi performansa, koje naziva „autoreferencijalna čitanja“.  

Knjiga Prema ludilu (i revoluciji) se bavi detektovanjem, čitanjem, objašnjavanjem, analizom i interpretacijom uglavnom poststrukturalističkih (teorijskih, umetničkih, biografskih, istorijskih)  tekstova ili njihovih preteča, koji na izvestan način dotiču diskurse ludila. Istraživanje i interesovanje u ovoj oblasti Sajko je pokazala  i u magistarskom radu „Uloga i tematizacija ludila u drami XX stoljeća“. Ivana Sajko sada traga dalje – preispituje, izražava i izvodi sebe putem teorijskih „zareza“ koji odjekuju posle njihovog konzumiranja. To su lični teorijski palimpsesti, sa tragovima introspektivnih dnevničkih zapisa ili, kako Sajko kaže teorijskih bombi.

Ova teorijska knjiga ima sto sedamdeset i pet strana, dok bibliografija sadrži sto trideset i devet bibliografskih jedinica, nudeći čitaocu/teljki i upoznavanje sa raznolikom i aktuelnom literaturom. Bazični teorijski diskurs zauzima nasleđe Michela Foucaulta. Od dvadeset i šest poglavlja, prvih nekoliko se mogu sagledati i opisati kroz princip interdisciplinarnog koncepta, u onom smislu kako je Mirjana Veselinović-Hofman[1] prepoznala metodološke aspekte u muzikološkim teorijskim i umetničkim praksama (mikstmedijski, polimedijski, i intermedijski). Reč je o diskursu koji način eksplikacije poistovećuje sa predmetom naučne pažnje. Ivana Sajko, kada govori o rascepljenosti u odnosu razumevanja i prelaženju puta od vlastitog jezika ka javnom, demonstrirajući shizo-diskurs, kaže: „Ja, Ivana Sajko, ja sam svoja kćer, svoj otac, svoja majka, i svoja ja“ (13), ili: „Izmicanja koja su ovde u igri, izmicanja su samog objekta – neizrecivog i neprikazivog – ludila koje se otima svakom sistemu, izmičući čak i metafori, uvijek, uvijek, uvijek, u novo, novo, novo, novo, u neko drugo prenosno značenje, ili u anomaliju na tijelu diskursa ili tijelu običaja; ono isklizava u drugo, drugo, drugo poetsko ili znanstveno područje gdje se opet konstruira, da bi iznova, iznova i iznova od tamo umaklo.“ (10) U tim primerima tema je uzglobljena u sam način iskazivanja, što po M. V. Hofman predstavlja interdisciplinarni postupak. Po istoj osnovi, knjiga sadrži i polidisciplinarni princip koji računa na  učestvovanje više disciplina postavljenih bez hijerarhijskog odnosa. Drugim rečima, Ivana Sajko, oslanjajući se na autore poststrukturalističke orijentacije, koje karakteriše rizomsko korišćenje različitih naučnih oblasti, i sama ulazi u mrežu različitih nauka. Prepoznajemo uplive (anti)psihijatrijskih, filozofskih, socioloških, istorijskih, političkih, lingvističkih i drugih aspekata. Ukoliko delo Prema ludilu (i revoluciji) posmatramo kao mikstdisciplinarno, što podrazumeva prepoznavanje bazične, dominantne, noseće oblasti, onda reč ima Teatar, posebno u momentu kada se Sajko okreće, i naglo usmerava, od teksta ka izvođenju.  

Prvo poglavlje, „Upravo to“ sadrži eksplikaciju autorke u kojoj su navedeni razlozi i potreba za knjigom. Ono pročitano u Ivani Sajko ne miruje, ono je inicijalna kapisla i inspiracija. Teorija radi! Sledeće poglavlje razmatra ludilo u odnosu na istoriju i današnjicu. Polazeći od teze Shoshane Felman (u Writting and Madness) o inflaciji ludila u današnjem društvu, Sajko počinje traganje za njim, a „to je put bez cilja, i izvan mjesta. (...) ludilo i jest govor o nečemu drugom, o susjedstvu ludila, o prvim mogućim supstitutima što se pomaljaju nakon što samo ludilo izmakne.“ (10) Drugo mesto je samoća, (nemoguća) komunikacija (razmatranje Massumija i Sloterdijka), sam jezik (doticanje Wittgensteina), njegova iskliznuća, umetnost, teatar (vraćanje na Artauda), drugo mesto je mesto bez ili van kontrole. Ovo poglavlje govori o (umetničkoj) svesti koja treba da se izmigolji i otrgne od sebe – od zacrtanih, ugrađenih, naučenih, nametnutih ili prihvaćenih metoda, modela i konvencija – da bi se sebi vratila. Jeste razgovor o ludilu – nije razgovor o ludilu. Takva čitanja dalje, u poglavlju naslovljenom citatom E. Ioneska „Znači da je u tom smislu svaki umjetnik manje ili više revolucionar“, provociraju pitanja o sistemu, vladajućim ideologijama i moćima unutar različitih entiteta. U kontekstu Massumijeve izjave da subjekt ne izražava sistem, već je izraz sistema, Sajko dovodi u odnos želju/telo/delo koja/e se odupire automatizmu i posezanju za konvencionalnim očekivanjima, postajući anomalijom i deformacijom. Inicira promišljanje o klasifikaciji i postavljanju u svet nečega što se ne može uporediti, nečega sto iskače, klizi. U skladu sa tim Sajko razmatra: „Jedno od čvorišta nesporazuma i jest odnos umjetnik-kritika, ako se on temelji na usporedbi dela s određenim nazorom na svijet, pa funkcioniše kao Prokustrova postelja koja klasificira – reže, sječe, kljaštri, rasteže – u skladu sa već postojećim odnosima. To su knjižice silovanih rečenica i povjesti krivo protumačenih namera. Svi posjeduju svoje biblioteke i svoja smjetlišta – izrezanih, stisnutih, okljaštarenih, nategnutih – iskaza. To su mjesta gde se susrećemo. Možda upravo sada.“(26) Dragocena zapažanja Ivane Sajko podsećaju na odgovornost prema svakom objektu/predmetu analize, čak i kada nismo spremni za njegovu anomaličnu ili ’ludu’ strukturu. Revolucija zahteva njihovo prihvatanje. „Mimezis vs. Realno“, naredno je poglavlje koje govori o pozorišnom izrazu i prelasku puta od konvencija modernističke, uslovno rečeno tradicionalne semiologije do probijanja granica/zidova i postavljanja ’života’ na pozornicu: „Otvaranje umesto zatvaranja.“ (35) U poglavlju sa naslovom preuzetim od Heinera Müllera, „Bio sam Hamlet. Stajao sam na morskom žalu i govorio s nadirućim valovima bla bla“ pominju se tekstovi koji nisu imali pripremljen teren za izvođenje zbog specifičnog izraza, te su morali da sačekaju drugi senzibilitet i estetiku, drugo vreme. U tome je i opiranje umetničkog izraza, koga Ivana Sajko nalazi u Müllerovoj drami „Hamletmašina“, iz 1977. godine, kao i tekstovima Gertrude Stein. Od sredine XX veka, zapaža Sajko, tekst se okreće svom performativnom potencijalu, odbacujući mimetički oblikovanu poruku. Autorka nudi specifično gledište kada iščitava Deleuzea i Guattaria o „ideološkom, edipovskom poretku označitelja koji književnost i umetnost svodi na objekt potrošnje – proizvod prilagođen tržištu ’nesposoban da ikome naudi’. No, znači li to da izvan institucionalnih poredaka ne postoji tržište i kompromisi, tj. da i tamo ne vlada ideologija, pa bila i ona nomadska? (Hm.) Čini mi se da u praksi postoji mnoštvo retoričkih izokretanja koji potkopavaju intenciju same teorije, uče je napamet, krote njenu neobuzdanost, čine je obaveznom i dogmom, pa na kraju umetnost pada žrtvom vlastitih, dobro prostudiranih referenci. Upravo je takav izraz nesposoban da ikom naudi, jer ne proizvodi krizu, već stil, pronicljivo objavljuje teorijski predtekst koji funkcionira demagoški, i kao garancija.“ (47) Ovako se probijaju zidovi – osvešćivanjem – i na tom mestu upoznajemo autorku. Dolazimo do poglavlja „Probiti berlinski, kineski, zeleni... četvrti zid“, inspirisano izjavom Rogera Dadouna: „Ludilo (se) pre svega nalazi na polju Političkog“. U sledećem poglavlju, na primeru glavnog lika istoimene drame – Henrika IV Luigija Pirandella i „Psihoze u 4:48“ Sarah Kane, Ivana Sajko nalazi odgovore na pitanja „Zašto baš shizofrenik?“. On je „oslobođen determinirajućih jedinica za koje se hvataju društvene vrednosti i oko kojih se koncentrično organiziraju kodovi, slojevi, poreci označitelja...“ (57) Primer dela Erazma Roterdamskog „Pohvala ludosti“ objašnjava ludilo kao privilegiju – luda može kritikovati sistem, protiviti se nametnutoj ideologiji, da pri takvoj subverziji ne bude sankcionisan. On za svoj govor i mišljenje ne snosi posledice. Reč je o „diplomatski imunoj ludi.“ Međutim, sledeći slučaj govori i o drugačijoj poziciji. U poglavlju „Pacijent“ napravljen je pregled o Markizu de Sadu i sukobljena su različita mišljenja o njegovom delu i okolnostima u kojima je stvarao.  U de Sadu Ivana Sajko sagledava simboličku vrednost „od njegova specifična pokušaja da u književnosti pronađe utočište i zadovoljenje zabranjenoj želji, perverziji, okrutnosti (...) pa sve do činjenice da su njegovi stavovi i ponašanje bili sankcionisani kao ludi samo iz razoga samo iz razloga što se nisu uklapali u normalizirajuće modele vladajućih ideologija.“ (116) Po Ivani Sajko, govor lude nudi drugu verziju politički prihvaćene realnosti. Na taj način, on unosi nemir u stvarnost konstruisanu razumom, te ludilo u takvoj sredini ne postoji patološki, već ideološki. Potvrda ovakvog stava je i dramski komično-satirični žanr „sotije“ afirmisan još u XIV veku, o kome autorka govori u poglavlju „Sloboda lude“. Strateška pozicija omogućava likovima-ludama sotijama da otvoreno kritikuju vlastodršce, što bi u drugačijem kontekstu bilo nemoguće U savremenom teatru, Sajko nalazi lude u „levičarskim tintarama“ (126), kako ih naziva Thomas Bernhardt. Lude – to su ljudi koji „imaju slobodu da čine šta hoće.“ (126) „Let iznad kukavičjeg gnezda“ je jedno od ključnih poglavlja koje sadrži analize antipsihijatara Davida Coopera, Ronalda Davida Lainga i Thomasa Szasza. Oni pretpostavljaju patologiju normalnosti insistirajući na društvenoj poremećenosti, dok su vladajući diskursi neprilagođeni istinskim potrebama pojedinca. Cooper iznosi tezu o potrebi za socijalnom revolucijom (protiv svake represije) kao i ukidanje kapitalizma. Lang govori o pacijentu, kao ideološkom konstruktu, kome političkim alatima kastriraju kreativnost. Poslednjih nekoliko proglavlja razmatraju ludilo umetnika kao deo mita, odnos ludila i umetničkog dela (kroz Foucaultov zaključak da tamo gde ima dela nema ludila) i nadrealističke i dadaističke vizure.

Knjiga Ivane Sajko Prema ludilu (i revojuciji) je višedimenzionalna iako se prividno usredsređuje na jednu temu. Sajko se teorijom/skim preispitivanjem podvrgava nekoj vrsti teorijo-psihoanalize. Takav način prilaženja naučnom problemu i srastanje sa objektom izučavanja predstavlja retkost na ovim područjima. Zbog interdisciplinarnog pristupa, naslojavanja tekstova koja je Sajko obuhvatila, čitalac/čitateljka sasvim sigurno može pronaći interesno polje kako bi proširio/la svoja saznanja. U navratima, otkrivajući proces stvaranja svojih drama, a putem ove knjige, svedoci smo veze umetnost = život = teorija, što smatram dragocenim. Autorka je u svojim „čitanjima“ nastupila smelo, dosledno i odlučno. I, svakako kreativno.

prikaz knjige Prema ludilu (i revoluciji) – čitanje, Ivane Sajko

Knjiga Prema ludilu (i revoluciji) je prva (pro-)teorijska knjiga dramske spisateljice Ivane Sajko. Knjigu je izdao Disput iz Zagreba, 2006. godine. Knjiga je obima 176 stranica, a sadržaj je podeljen u 26 poglavlja, kojima su dodati literatura i indeks imena. Prvo poglavlje, “Upravo to” predstavlja uvod u knjigu, a poslednje, “O čemu se ovde zapravo radi?” je svojevrstan zaključak, odnosno sažeti “pogled unazad”. Međutim, odrednice kao što su ‘uvod’ i ‘zaključak’ ovde treba shvatiti uslovno. Iako ova dva poglavlja formalno imaju mesto i funkciju uvoda i zaključka, ona su od iste diskurzivne materije od koje se sastoji cela knjiga, i koja zahvata i samu autorku, ne dajući joj predah za izolovanu samorefleksiju.

A, upravo o tom diskursu je ovde pre svega reč.

Knjiga Prema ludilu (i revoluciji) je kompleksno zamišljena i strukturirana. Sadržinski, ona se bavi problematikom „stvaranja“, pre svega umetničkog, ali i filozofskog i naučnog, i istovremeno demonstrira rad jedne pokrenute mašine stvaranja na području teksta ili „pisma“ između umetnosti, filozofije i nauke.

Okosnica pisanja o stvaranju Ivane Sajko ili, preciznije, njeno „naglas čitanje“ pisanja o stvaranju je „ludilo“ – smešteno unutar društva i kulture, kao njihova ivica, rub koji ih deli i na kojem se spajaju sa haosom. Stvaranje, za Ivanu Sajko znači iskorak iz reda ka haosu, iz normalnosti ka ludilu, iz političkog sistema ka revoluciji. Iskorak ovde podrazumeva gubljenje sigurnog tla poretka kakav jeste, ali ne podrazumeva njegovo totalno napuštanje u ludilo koje ovladava individuom. Stvaranje se odvija u toj liminalnoj „in-between“ zoni, proizvodeći višak koji potencijalno revolucionariše stanje stvari. Ono, u tom smislu, ne polazi od bivanja izvan aktuelnog poretka, naprotiv – polazi od temeljnog bivanja unutar njega, i to bivanja koje je okarakterisano zainteresovanošću, upitanošću i neslaganjima sa stvarima kakve jesu, o kojima se „ima nešto reći“; ne bilo šta, već nešto što ih može promeniti, aktuelizacijom virtuelnog. Tako, ono što je nagovešteno u naslovu knjige predlogom „prema“, tokom čitanja se uspostavlja kao ključni aspekt problematike umetničkog stvaranja – dakle, ne u ludilo i ne u revoluciju, već ka njima, odavde, iz ove tačke normalnosti kao polaznog uporišta. Pored toga, još jedno značenje tog „prema“ postaje bitno – a to je da je umetničko stvaranje shvaćeno kao proces, kao kretanje, i njegov glavni potencijal je u tome, jer: „idući PREMA, idemo DALJE“. A samo delo, kao konačni oblik i rezultat stvaranja je kraj ludila i revolucije i ponovno uspostavljanje reda – „Tamo gde postoji delo, nema ludila“, Sajko citira Foucaulta. Međutim, na tom mestu se nalazi tradicionalni paradoks umetnosti, jer delo (komad, piece) je način na koji se stvaranje otelovljuje i obznanjuje svetu. Zato Ivana Sajko ukida cilj stvaranju radi samog procesa, pa njeno pisanje o stvaranju na izvestan način jeste i poziv za stvaranje:

Budući da je riječ o kreaciji, namjera da joj ukinem cilj, tj. da ukinem zamišljeno idealno mjesto gdje se čovjek ili umjetnik napokon obistinjuju, uobličuju i sročuju u nekom konsenzusu slobode (što bi postala Danskom) i nekom konsenzusu poetike (koja na kraju bude tamnicom), čini ovaj put prema – pozivom za stvaranje. (11)

S druge strane, sam diskurs knjige Prema ludilu (i revoluciji) jeste upravo diskurs jednog takvog, tako shvaćenog stvaranja. Tekst se postavlja između umetnosti (književnosti i teatra), filozofije (filozofije u širem smislu i estetike) i nauke (teatrologije i teorijske dramaturgije), približavajući se čas jednom, čas drugom, čas trećem, a zatim izneveravajući sva tri. Povezivanja privremenim i arbitrarnim vezama koje autorka uspostavlja, primoravaju ove diskurse da se međusobno preiščitavaju na neočekivane načine, otkrivajući jedan za drugoga ono što nijedan diskurs o sebi ne može otkriti imanentnim sredstvima. Onoga ko poznaje dramski opus Ivane Sajko, ovakva tekstura ne iznenađuje, a sama autorka u uvodu knjige napominje:

...To nije teorijska knjiga – upravo u mjeri u kojoj moje drame nisu drame i moja proza nije proza – jer se teorijom služim kao subjektivnim iskustvom, odabirem je nasumce i strastveno, bez pretenzija na njeno polje diskursa, nego jedino na njene okidače i bombe što mi otvaraju put u vlastitom pisanju. (6)

Ako bismo se upuštali u jednu „diskurs analizu“ knjige Ivane Sajko, onda bismo u tome morali krenuti od nasleđa koje nam je ostavio semiotičar Louis Hjelmslev, a zatim nastavili Deleuze i Guattari, pa kasnije i Brian Massumi – od kojih se na poslednja tri i sama Sajko eksplicitno mnogo puta kroz knjigu poziva – a ne od standardnih semioloških postavki Ferdinanda de Saussurea. Jer, autorka gotovo dosledno hjelmslevljevski, a zatim i deleuzijansko-guattarijevski raščlanjuje teksturu svoje knjige na izraz i sadržaj, od kojih svaki sloj ima i formu i supstancu. Pišući, ona ujedno nerazmrsivo povezuje i slepljuje sadržaj i izraz, pokazujući da sam „izraz poseduje onoliko supstance koliko je poseduje i sadržaj, dok sadržaj poseduje onoliko forme koliko je ima i izraz“ (Deleuze i Guattari). Odnosno, demonstrira nam ono što je primetio Hjelmslev – a to je da je svaki izraz izraz samo po tome što je izraz za neki sadržaj i, obratno, da je svaki sadržaj sadržaj samo po tome što je sadržaj nekog izraza.

Na taj način, u tom povezivanju i premeštanju sadržaja i izraza, Ivana Sajko uspostavlja i svoj autorski (stvaralački) subjekt. Ona objašnjava:

Taj subjekt nije suvereni nad-subjekt; on ne prethodi sopstvenom izrazu, nego iz njega izvire. U tome, Ivana Sajko priziva Massumijev pojam „ekspresivnog (ili izražajnog) momentuma“, koji označava izranjanje izraza, pre nego što on biva podvrgnut smislu i okamenjen u etabliranim formama. Prema Massumiju, to je izraz u slobodnom stanju, „u stanju formacije, mučen, ali nevezan (mučen i upravo radi toga nevezan)“, a „Problem je što se za hvatanje izraza u formaciji treba udružiti sa silama sistematske deformacije...“ (Massumi, 22). Upravo tom momentumu, odnosno produžavanju tog momentuma teži diskurs knjige Prema ludilu (i revoluciji), pokušavajući, ja bih rekla, da se nikada ne zatvori u knjigu, kao svoj konačni oblik, već da nastavi da se preliva preko svojih ivica u rukama nas, koji ga čitamo.

Ovo, dvosmisleno, jeste i mana i vrlina knjige: iz nje ne možemo puno, odnosno naučno-teorijski sistematično, naučiti o stvaranju, jer ova knjiga ne daje poduku o stvaranju; umesto toga, ona nas provodi kroz proces stvaranja na jedinstveno radikalan način, jer sama knjiga jeste pisani trag stvaranja i njegova precizno osmišljena i konceptualizovana demonstracija.